Ses-şiiri üçüncü şiir olarak tanımlayabilir miyiz? Muhtemelen evet, zira “bildiğimiz şiir” ile “somut şiir”in karşısında ya da yanında değil, fakat dışında bulunan bir “başka şiir”e işaret ediyor. Bu şiir ne okunuyor ne de görülüyor, ama duyuluyor ve dahası, performe ediliyor; performansla varlık gösteriyor. Ghérasim Luca’nın hece-ataklarından Yoko Ono’nun çığlık-jestlerine ve ötesine uzanan bir poetik-performatif uzay-zaman.

 

Ses-şiir yalın anlamıyla şiir değil, zira basitçe okunmuyor, yazılması dahi gerekmiyor, sadece seslendirilmesi yetiyor; söze indirgenmeksizin, “sözlü” olmaksızın. Ve yine, ses-şiir somut şiir de değil, çünkü varlık amacı, eğer illa da bir amaç atanacaksa ona, sözcükleri ya da harfleri bir görsellik oluşturacak şekilde düzenlemekten ibaret sayılamıyor; aksine, yazıdan koptuğu gibi, görsellikten de, görsel imgeden de kopuyor.

 

Ses-şiiri şu hâlde, sözcükten koptuğu gibi, hatta koptuğu anda, kopmak suretiyle ses-şiir oluyor. Diğer bir deyişle, sesin, imgesel olan ile görsel olanın eşleştiği ya da birinin diğerinden türediği veya birinin diğerine hizmet ettiği bir düşünce evreninden ayrılışıyla doğuyor ses-şiir; çünkü ancak bu kopuş onun iç tutarlılığını sağlıyor. Okunamamak ve görülememek: Belki de ses-şiir ancak bu iki -ebilememeyle mümkün olan bir şiir kipliği.

 

***

 

Neden ses-şiir de ses şiir değil? Niye bir tireyle, tire işaretiyle iki sözcüğü bağlamak ve görünürde zorla bir bileşik isim üretmek? Keyiften değil de zorunluluktan: Ses şiir, rahatlıkla sesin şiiri, “şiirin sesi”nde yatan şiir olarak anlaşılmaya müsait. Oysaki konu bu değil. Ses-şiir de.

 

Ses-şiir; çünkü sesin şiirinden değil, şiirin sesinden, şiire ait sesten söz ediyoruz, fakat şiirin salt şiir olarak ortaya koyamayacağı bir tür sessel boyuttan da, ayrıyeten. Şiire bağlı, şiirden, ama şiire tâbi olmayan bir boyut, diyelim ki Edith Sitwell’in “soyut şiir” dediği (ve özünde “sözcüklerin müziği” olan) şeyden apayrı bir şey. Sözcüklerin bulunmadığı, sözcükleri var edenin, sesin ön planda tutulduğu ve tonlama, sürat, ritim ve benzeri şiirsel olduğu gibi sessel de olan, hatta öncelikle sessel olan unsurların deneylendiği bir tanesi.

 

“Şiirin sesle paylaştığı” şeylerle şiir yazmak diyelim buna. Şiiri sözcükten soyduğunuzda, bunu ister doğrudan uydurma sözcüklerle (Filippo Tommaso Marinetti’nin ses-şiirleri), isterse de sözcüğü toptan lağvederek (Joan La Barbara’nın sıklıkla yaptığı gibi, bkz. “Shamansong”), fonetik bir akış tesis ederek yapın, geriye, arta kalan ses-şiir. Yani ses-şiir, şiir sesi dolaylamadığında, “söz dizme” amacıyla kullanmadığında ortaya çıkan şey. Sesin şiirle eklemli hâle geldiği ama sözcüğü de ilga ettiği sanal bir boyutu imliyor; şiirin derinliklerinde, sesin ise yüzeyinde varlık gösteren.

 

Sonuç olarak, ses-şiirin tanıtladığı ve kanıksattığı şey açıkça şudur: Sözcüksüz de şiir olur. Şiirin sözmerkezciliğine karşı şiir sesmerkezciliği. Şiirin sesselliğinin artı- ya da alt-değeri; sözcük eksi (-) şiir.

 

***

 

Ses-şiir, sıklıkla sanıldığı ve düşünüldüğü üzere, yalın anlamıyla şiirden ya da somut şiirden daha belirsiz veya anlaşılmaz değil, hiç mi hiç hem de. Dolayısıyla, varsayımsal müphemliğine binaen, belirsiz bir biçimde ele alınmasına gerek yok. Çok basit bir tersinmenin ifadesi ses-şiir. Çok ama çok basit.

 

Tersinmenin niteliği, özü: Söz ile ses arasındaki tâbiyet ilişkisindeki tersinme. Bundan kasıt, sesi söze tâbi kılmamak, sözü var etmek için sesi kullanmamak, fakat sesin ta kendisini, bir yandan her sözde gömülü olduğunu söyleyebileceğimiz ve sesin de evi olan bedensellikle kesiştirmek. Yani sözde karakter bulan ama aslında bedensel olan jestleri sesle özdeşleştirmek, söze uzatmamak ya da sözel ifadelerini bulmalarına izin vermemek (Luca Francesconi’nin Barbara Hannigan’ın mükemmel bir şekilde yorumladığı Etymo’sunda olduğu gibi; sesi yayan ve bir yaylı enstrümandan ayırt edememeyi sağlayan tüm o kekeleme, tıslama ve voco-glissando’lar, yani sesin sözcüğe uzanımsızca uyarlanıp durduğu yeğin bir aural alan).

 

Nasıl ki söz söylemek her zaman ses çıkarmak, aynı şekilde, keza ses çıkarmak da her daim bedensel bir jestte bulunmak. Ses-şiir, işte bu “bedensel jest kompleksi” diyebileceğimiz şey ile sesi özdeşleştiren şey. Beden ya da bedenlerin sesiyle kurulan bir tür “ses girişimi”. Ne daha azı ne de daha fazlası (ya da belki her zaman hep daha azı ve hep daha fazlası).

 

***

 

Ses-şiire dair ilkin ve hemen akla gelen sorular: Sözcükler ortada yoksa, sadece sesler varsa, buna niye şiir diyelim? Ses sanatı diyemez miyiz? Ve dahası, müzik olmaz mı bu? Vokal müzik mesela?

 

Makul sorular, makul de bir cevapları var: Amaç, basitçe ve yalnızca ses çıkarmak değil, daha ziyade, şiiri, öyleyse dili sessel anlamdan, semantikten koptuğu anda yakalamak, bu anda dondurmak ve ne olup bittiğine bakmak. Dilin bir tür asemia devresi içinde kapılması ve yoğunlaştırılması. Basitçe: Dilin anlam öncesi ya da anlam ötesi (ki ikisi aynı bozukluğun iki yüzüdür) diyebileceğimiz bir duyumunu açığa çıkarmak. Hâlâ dille iş görmek, ama “anlamsızca”, tıpkı Luciano Berio’nun muazzam ses-şiiri/multi-modal vokalizasyonu Visage’da olduğu gibi. Bu kadar.

 

Organ olarak dilin, yeti ya da kabiliyet olarak dile üstün geldiği, ses tellerinin semiosis’i rehin aldığı, sözcüklerin uydurulduğu, hecelerin çeşitlendiği ve sesin dilin negatifi olarak iş görmek suretiyle onun, onun için tanınmaz hâle gelen bir ikizini ürettiği (Antonin Artaud’nun tiyatro için yaptığı şeyin bir türevi) acayip bir ses temrini. Sesi, anlamdan soyutlandığında dilden artakalan (yeniden) var etme işi olarak şiir.

 

***

 

Ses-şiir yazılabilir mi? Evet, ama yazılması gerekmez. Peki, ses-şiir görülebilir mi? Evet, yazıldıysa hele ki, fakat ille de görülmesi lazım ve esas değil. Dolayısıyla, okuma ve görmeyle garip bir tipte ilişki kuran bir şiirden söz ediyoruz. Bir tür kseno-şiirden.

 

Ses-şiir okunabilir, ama okuma genellikle hece, yalandan hece ve noktalama işaretleri (örneğin virgülün yarattığı esler gibi) gibi dil öğelerinin okunması üzerinden tanımlanır, bu anlamda okunuşu önceden bilinmez. Ses-şiir öyle bir şiir olabilir ki, yazan bile okuyamayabilir onu, eğer yazdıysa (veya her okuyuşta bir başka şekilde okuyabilir, ki bu da mümkün en teknik anlamıyla “saçmalık”tır).

 

Diğer yandan, ses-şiir olağan bir şiir, diyelim ki bir “sözcük-şiir” gibi de görülmez, mesela bir somut şiirin imgeselliğini haiz değildir (Zang Tumb Tumb gibi melez şiirler, somut-ses-şiirler var olsa da). Onun uzandığı bir imge varsa, aslında bu ya bedenin kendisi olabilir ya da çıkarılan sesin bir görsel eşleniği, diyelim ki bir spektogramdır, örneğin Gérard Grisey’in Les Chants de l’Amour’unda olduğu gibi. Özetle, ses-şiir görülebilirse, bu, tıpkı okunması gibi, dolaylı olur, genel itibarıyla.

 

Dolayısıyla, ortada ne tam mânâsıyla okunabilir ne de apaçıkça görülebilir bir şiir var. Daha ziyade duyulur, dinlenebildiği kadarıyla dinlenir ve kesinkes performe edilir, (okunurken bile) duyulduğu kadar duyurulur bir şiir var. Ses-şiir, okumayı da görmeyi de dolaylı kılabildiği oranda ses-şiir belki.

 

***

 

Şiir okuması, “şiirin seslendirmesi”, şiirin her daim dolaylı olarak ilişkilendiği bir pratik. Şiir dilenirse okunur, dilenirse okunmaz. Çoğu şiirin hiçbir zaman seslendirilmediğini iddia etmek abartmak olmaz, olmamalı. Oysaki ses-şiirde durum bu değil. Haşa değil.

 

Ses-şiir olumsal ya da tercihe bağlı olarak değil, tanımı ve doğası gereği performatif. Seslendirilmek durumunda, çünkü “olay”ı dilin ziyadesiyle sözden kopuk sesle nasıl ilişkilendiğini araştırmak ve deneylemek. Bunun için de sesle hemhâl oluşu şart, yazılmış olsa dahi (Bir yarı-istisna: L’amiral cherche une maison à louer; sözcüklerle sözcükleri yok etme girişimi olarak).

 

Dolayısıyla, ses-şiir seslendirilen bir şiir değil, neredeyse yazılırken bile sesli bir şiir. Yazılırken dahi duyuluyor ve duyulan, sözcükler arasındaki değil de, yeri geldiğinde “sallama” sözcükler, heceler, harfler arasındaki sesler (Hugo Ball’ın muhteşem “gadji beri bimba” dizisi). Yani sözcüklerin altında yatan dilin sessel alt-mimarisi. Bir tür mikro-fonetik ya da nano-sonik arkitektonik.

 

Şiir sessiz olabilir, ama ses-şiir olamaz. Onun “ses çıkarması” lazım, söze doğrulmadan ya da her zaman onu teğet geçerek. Söz olacakken olmayarak ya da  olmamakta direterek. Müzik nasıl ki yazıldığı zaman bile yazılmıyorsa, kimileri onu okurken duyabiliyorsa, “aynı hesap”. Ses-şiirin oluşu.

 

***

 

Ses-şiir imge oluşturmuyor mu? Şiirsel ya da somut şiirsel bağlamda kullanılıyorsa imge, evet, oluşturmuyor, zira birisi diğerinin baş aşağı dönmüş ya da alaşağı edilmiş hâli olarak, daha ziyade görsel imgeyle ilişkili.

 

Sözcüklerle iş gören, öncelikli olarak okunan şiir: Zihinsel imgeler oluşturmak. Sözcüklerle iş gören, öncelikli olarak görülen şiir, somut şiir: Fizikî bir imgenin ya da imge bloğunun veya düzenlemesinin yapı taşları olarak dil öğelerini, küçükten büyüğe kullanmak, işe koşmak. İmgenin ya hayal edildiği ya da basbayağı cismani bir şey olarak görünür olduğu imgesellikler. Daha da kritik ve karşılaştırmalı olarak: Devriyeli karşıtlıklarında ve göreli mütekabiliyetlerinde imgeyi salt görsel sanmayı, bu zannı üretmeyi ve yeniden üretmeyi mümkün kılan, onu tekbiçimli hâle getiren, monoformelleştiren ikili, dual bir şiirsellik.

 

Ses-şiirin imgesi bu iki çevrimde de yer almıyor. Nasıl ki somut şiir şiirin imgeyle kurmuş olduğu ilişkiyi tersten okuyor, yani şiiri imgenin nesnesi kılıyor (imgeyi şiirden türeyen bir şey hâline getirmektense), benzer bir durum ses-şiir için de geçerli. Ses-şiir, imgeyi zihinde (muhayyile) ya da fiziksel mekânda (sayfa) arayıp bulmuyor, daha çok dilin akışında ve giderek bedende buluyor: İmge, çıkan sese gören başkalaşan sessel niteliğin ve bu niteliğe göre tanımlanan bedenin ve bedenin hareketinin imgesi (Luciano Berio’nun Sequenza III’ü ve benzeri eserlerde duyumsanan, sesin, ağzın hareketinden bedenin hareketine dek izini süren, oral olduğu kadar somatik fonetizm ya da sonoloji; sono-visceral bir nitelik).

 

Ses-şiirin imgesini görsel bir imge olarak düşünmemek elzem ve lazım. Daha ziyade, sessel bir imge onunki. Dili bozan, nasemantik ses akışının duyumsanışının bedene, eşanlı olarak sesi çıkaran ve duyanın bedenine etkisinin yarattığı bir imgeden neşet ediyor. İmgenin genişletilmiş bir tanımı bu; görünen değil de bir yoğunluk olarak hissedilen bir imge (Merzbow’un da kendi “gürültü”leriyle ürettiği, kulağı değil bedeni hedef alan monolitik ses kütlelerine benzer duyumsal anlamda aşırı bir şey). Ses-şiir performatif, öyleyse bedensel olduğu kadarıyla, bu örnekte, bağlamda ve açıdan şudur: Fonosomatik imge.

 

13 Kasım 2026