Şiir direnirse kazanacak.

Tony Conrad’ın kült filmi The Flicker, esasında basit bir yazınsal protokolle iş görür ve bir tür yapısal film olmaktansa, mümkün olan en soyut anlamda bir metin-filmdir. Öyledir, zira hiçbir kelime, harf, kısacası bir dilsel ifade ya da birim içermese de, yapısı, temelde yazınsal/okunsal olduğunu söyleyebileceğimiz bir iki boyutluluğa, bir boğumlu ya da eklemli ikiliğe veya çifte dayanır: negatif ve pozitif alan.

 

Filmdeki işlev ise kelimenin tam anlamıyla maddidir: Beyaz ve siyah kareler, filmin akışı ya da zamanın geçişi boyunca, farklı hızlarda birbirinin yerini alır, türlü devir hızında seyreder ve filmde görülen de yalnızca bu nitelikli devir, bu verili soyut hızdır; yani projektörün hızı. Bu açıdan film, haklı olarak yapısal film olarak anılsa da, tek işlevi, filmin maddesi olan pelikülü veya özmaddesi olan zamanı imgeselleştirmek suretiyle filmin maddeselliğine duyarlı ve farkında kılmak değil, aynı zamanda ve ilkin filmi yazıya, “grafik” olana göre modellemektir; filmden yazınsallığın süreye indirgenemez zamansal yoğunluğunu türetmeyi denemektir diyelim.

 

Yazıyı, her tür yazıyı kuran, birimsel, hatta birim-altı esi, pası, boşluğu, okumada içerilen fakat fark edilmeyen zamansallığı filme yedirmek: Mesele budur. Nasıl ki kelimeleri okumayı sağlayan harflerin bitişikliği ve yine, bu kelimeleri birbirinden ayırt etmeyi sağlayan boşluklar, hatta kimi durumlarda espas, metnin ölçülemez zamanını kurar, Conrad’ın filmi de aynısını, ölçülü (yani sayıyla saptanabilir) fakat duyumu itibarıyla da (mekanik olduğu kadar) aşırı, ölçüsü kaçmış bir film cereyanı yaratarak yapar: İki basit imgenin devriyesiyle zamanını kuran imge. Bir devre-imge.

 

Bu zamanın doğası gereği yazınsal olduğunu iddia ediyoruz; okunsal ve tabii ölçümsüz bir şekilde zamansal olduğu kadar. Bunun nedeni, yazıda da, epifenomenal ya da proto-fenomenal diyebileceğimiz bir düzeyde faal olanın, benzer bir zaman-altı zamansallık (yani olağan zaman algısının altında yatan atan bir zaman basıncı) olmasıdır; zira okuma ve yazma esnasında, mikro-aralıklar içinde, dil bilimleri ve onları kuran ya da sarıp sarmalayan boşluğu kurar ve yeniden kurarız. Nitekim Conrad’ın filminde de geçerli olan budur. Ve tabii, yazıya kıyasla duyulur, duyumsanır olan da.

 

Hemen başta negatif ve pozitif alandan söz etme nedenimiz: Conrad bilir ki, yazınsal olanın bu ölçümsüz zamansallığını yansıtmak için, onu her tür imgeden soymak, soyutlamak gerekir; ister yazınsal isterse de salt görsel olsun. Dolayısıyla o, “göstermeyen”, basitçe asignifying bir malzeme olarak siyah ve beyaz kareleri seçer, böylelikle de bir nesne olarak deneyimlenmez ama her daim tâbi olunan zamansallığı algılanır hâle getirir, olduğu gibi. Yani devirli olduğu kadar sürati değişiklik arz eder şekilde (Deneysel metinler ve şiirlerdeki boşluklar, satırlamalar, kelime-içi kesmeler vesaire).

 

Bu anlamda Conrad’ın imge seçimi stratejiktir, tabii hâlâ söz konusu olan şeye ya da şeylere “imge” demek mümkünse. Eğer ki “yazıya çevrilebilir” olan bir imge sunsaydı (ki bu herhangi bir imgedir), o zaman yine “gösteren”, signifying ya da signifier bir film yapmış olacaktı; oysaki hiçbir şey imlemeyen, kendi kendine (referment anlamında) gönderen iki imgeyi, siyah ve beyazı seçer o, böylece de, onların devirselliğinde, onları değil, onların arasında, değişiminde söz konusu olanı, basitçe zamanı, zaman-altılığı (buna sub-temporality diyoruz) imgeler; yazıyı da kuranı. Ölçümlü değil de ölçümsüz zamansallığı. Dil duyumunun temelinde yatan öz-aralığı.

 

Bu anlamda, Conrad’ın filmi yazınsalsa, yalnızca bu anlamda öyledir: Yazı içermez, fakat her yazının yazı olarak, her metnin metin olarak alımlanmasını sağlayan, dil birimlerinin bedenini (siyahlık) ve onların arası ile çeperlerini kaplayanı (beyazlık) bir araya ve değişken hızlarda art arda getirerek, yazınsallaşır. Stroboskopik etkisi de bu anlamda yazınsaldır, zira yazının ölçümsüz zamansallığını (hiçbir şiir ya da kitabı okumanın “süre”si yoktur), filmin ölçümlü zamansallığı dahilinde (zira film karelerinin bir “sayı”sı vardır) model alarak, değişen sürati, bir nevi yazınsal akışın (ister kelimeler, isterse cümleler arasında olsun) muadiline çevirir. Filmi aynı anda yazı-altı ve -üstü olan kuvvetlerle kuşatır, basitçe.

 

Yazınsal aralıkları, şu an okurken yaptığınız şeyi, şu değişen ritmi, virgüllerle olduğu kadar kelimelerin ve harflerin birbirini görece tekrar etmesiyle oluşan bu grafo-armoniyi, filmden tüm “anlam”ı soyarak, tam mânâsıyla, yalın hâliyle ön plana çıkarmak: The Flicker’da olan biten şey. Bir diğer deyişle, “yazıda-örtük-zaman”ın keşfi. Conrad filmine flick’leyen şey olarak bakıyor, adını böyle koyuyorsa, filmini âni hareketlerin, hıphızlı devimlerin bir tür yansıtıcısı olarak düşünüyorsa (ki stroboskopik de optik-bilimsel göndermeli bir sıfat olarak bu demektir), neden, bu zamana filmiyle erişim sağlamasındandır; yani hâlihazırda yazıda verili olan, yazıyı kuran, onun “okunuş”unda gömülü bir zamanı açığa çıkarmasından. Bu anlamda film, yalnızca zamansal değil, zaman-kurucu, time-constructive’dir de. Projektörün farklı hızlara (saniyede 16, 24 ya da farklı kareler) uyumlanan hızı ile yazınsal, daha doğrusu alfabetik ve ötesi (mesela hiyeroglif gibi) dil öğelerinin hiçbirinin sayısallığına (kelimelerdeki harf sayısı, cümlelerdeki kelime sayısı, paragraflardaki cümle sayısı vesaire) indirgenemez süratinin çapraz kesişimiyle ortaya çıkan bir melez-zaman.

 

Bu nedir? Bir diğer deyişle ve bariz bir şekilde: Yeğin zaman. Ölçüsü belli, fakat etkisi ölçülemez, ölçüm aşırı ve dışı bir zaman. Belki de Conrad bu nedenle daha film başlamadan seyirciyi epileptik kriz ve hafif şok uyarısıyla karşılar: Film, göze değil beyne hitap edecek, etkisi algıda kalmayacak, ama serebral bir uzanımı da olacaktır. Hatta giderek sinir sistemine etki edecek, travma yaratacak, bir tür sara krizine mahal verecektir (Paul Sharits’in de bütün bir filmografisiyle yaptığı gibi). Filmi bir “aşırı yükleme”nin aracı ve aracısı kılacaktır, özetle.

 

Ama işte, Conrad bunu yapıyorsa, modelini yazıdan, grafik olandan almaksızın da yapmaz, tekrarlarsak: Her yazının okunuşunun derinlerinde yatan o algının, saniyenin onda birinde gerçekleşen o işlemin, o yalın ve sonsuz küçük süratin imgelenmesi. Bir şeylerin, bu örnekte dil öğelerinin içinde ve arasında gerçekleşen, ancak projeksiyonun soyut zamansallığıyla ve tüm filmsel imgeselliğin soyulup soyutlanmasıyla özdeşleştirilerek filmden yansıyabilen beyinsel okunsallığın görselleştirilmesi. Böyle bir şey için ad önerimiz: Infra-stroboskopi.